Graffiti ontstond eind jaren zestig op de straten en metro’s van New York. Wat begon als een manier om je naam en stijl zichtbaar te maken, groeide uit tot een wereldwijde cultuur. In de tentoonstelling Deep Rooted – The Impact of Graffiti on Art in Kunsthal Helmond ontdek je de gelaagdheid van graffiti, dat zijn weerklank vond in onder andere fotografie, performance en interventies in de publieke ruimte.
Liefhebbers van graffiti kunnen momenteel op verschillende plekken in Nederland terecht. Recent openden er tentoonstellingen in het Centraal Museum in Utrecht en bij STRAAT in Amsterdam. In Kunsthal Helmond is Deep Rooted – The Impact of Graffiti on Art te zien. Die tentoonstelling onderzoekt hoe kunstenaars met wortels in de graffitiscene hun creativiteit verder ontwikkelen en nieuwe artistieke wegen inslaan.
Het vertrekpunt is de collectie van Museum Helmond, dat als een van de eerste musea in Europa werk van graffitikunstenaars verzamelde, waaronder dat van Blade, Crash, Quik en Rammellzee. Gastcurator Jasper van Es stelde de tentoonstelling samen met Nikkie Herberigs, curator bij Museum Helmond, en kijkt vooral naar wat daarop volgt. Wat nemen kunstenaars mee uit hun graffiti-verleden wanneer ze zich op andere manieren gaan uitdrukken?

De wereld achter het werk
Wie graffiti vooral kent van kleurrijke letters op muren en treinen, ontdekt in Helmond dat er veel meer achter schuilgaat. Juist dat maakt het volgens Van Es interessant: niet alleen het eindresultaat telt, maar ook het maakproces, de ideeën van de kunstenaar en het verhaal achter het werk. Vaak is het eindresultaat maar kort te zien, documentatie is daarom onmisbaar binnen de graffiticultuur. Foto’s en video’s leggen vast wat anders alweer verdwenen zou zijn. Dat komt ook naar voren in het werk van Sigma Megaforce. Vier grote fotoafdrukken tonen zijn werk op treinen en geven bezoekers een indruk van hoe het er in de oorspronkelijke omgeving uitziet.
Tegenover de foto’s hangen tientallen potlood- en pentekeningen, vaak gewoon op A4-papier, met een punaise aan de muur bevestigd. Je ziet stripfiguren, alledaagse voorwerpen, letters en nog veel meer. Het zijn schetsen die een kijkje geven in het hoofd van Sigma. Wat valt hem op? Waar is hij door gefascineerd? Hier en daar verraden verfspetters dat sommige schetsen meegingen naar de treinyard, waar de ideeën uiteindelijk tot leven kwamen.

De experimentele stijl van Sigma wijkt af van de graffiti die je doorgaans op treinen ziet. Juist die spontaniteit spreekt Van Es aan. Het hoeft niet allemaal perfect of strak te zijn. “Ik hou niet van de geliktheid van graffiti”, vertelt hij. “Ik hou van het echte, het vrije.” Die vrijheid is een belangrijk thema in Deep Rooted. Niet alles hoeft perfect te zijn of volgens een vastomlijnd plan te verlopen. Soms zit de kracht juist in het proberen en het durven afwijken.
Anonimiteit en identiteit
Van de werken van Sigma loop je door naar een muur die rechtstreeks uit een detectiveserie lijkt te komen. Een gigantisch prikbord vol foto’s, krantenartikelen en knipsels vertelt het verhaal van de Amerikaanse graffitischrijver Utah. Zij werd samen met haar toenmalige partner Ether wereldwijd bekend in de graffitiscene. Van Es wilde haar verhaal graag toevoegen omdat het een andere kant van graffiti laat zien. Vaak blijft de persoon achter een tag anoniem, maar bij Utah en Ether verliep dat anders. Door de grote belangstelling van het publiek en de media kwamen zij steeds meer in de schijnwerpers te staan. De informatie over hen lag daardoor al grotendeels op straat, waardoor ze hun anonimiteit nauwelijks nog konden behouden. In plaats van zich daartegen te verzetten, omarmden ze die openheid en namen ze hun volgers soms zelfs via livestreams mee tijdens hun acties. Deze installatie laat zien dat graffiti niet alleen draait om wat je maakt, maar ook om wie je bent en wat je van jezelf laat zien.

Fascinatie
De Belgische kunstenaar Caroline Vercruysse documenteert sinds 2009 de wereld van graffiti. Vanuit een fascinatie voor treinen en stedelijke randgebieden beheert zij een omvangrijk fotoarchief. Haar werk richt zich niet alleen op graffiti zelf, maar ook op de reizen en ontmoetingen die eromheen ontstaan. Als spotter volgt zij de beweging van beschilderde treinen en legt zij vast wat vaak slechts kort zichtbaar is. Haar ideale werkplek is nagebouwd als ‘The Spotters Office’.
Bezoekers kunnen zelf plaatsnemen in dit fantasiekantoor en, net als Caroline, de voorbijrijdende treinen spotten. Daarnaast is er een zelfgebouwde trein te zien, waarin Vercruysse haar ideale leven op rails verbeeldt. Iedere wagon heeft een eigen functie: van een luxe slaapkamer en keuken tot een zwembad en natuurlijk haar eigen spotterskantoor. Het is een droomwereld waarin ze de hele wereld kan doorkruisen om treinen vast te leggen. Dit werk laat zien hoe een ogenschijnlijk specifieke interesse kan uitgroeien tot een complete artistieke praktijk. Wat voor de een gewoon een trein is die voorbijrijdt, vormt voor de ander een bron van inspiratie en zelfs een manier van leven.

Dat is precies wat de verschillende makers in Helmond met elkaar verbindt. Ze hebben allemaal een sterke fascinatie voor iets waar ze zich volledig in verliezen. Niet omdat iemand het van ze verwacht, maar omdat ze simpelweg niet anders kunnen. Ook Ralph Roelse, kunstenaar uit Eindhoven, haalt inspiratie uit de graffiticultuur. Zijn werk richt zich op industriële landschappen en spoorzones waar menselijke sporen langzaam verdwijnen. Roelse fotografeert deze omgevingen en verzamelt er materialen waarmee hij zelf pigmenten maakt. Die verwerkt hij vervolgens in schilderijen en interventies: zo wordt zijn fascinatie voor verborgen plekken vertaald naar een eigen beeldtaal, waarin vergankelijkheid en de schoonheid van het alledaagse centraal staan.
Graffiti is nog lang niet klaar
Met Deep Rooted willen Museum Helmond en Van Es laten zien hoe veelzijdig de graffiticultuur is. De tentoonstelling gaat niet alleen over de begintijden van graffiti, maar ook over alles wat eruit kan voortkomen. En hoewel graffiti inmiddels een rijke geschiedenis heeft, is de cultuur volgens Van Es nog altijd springlevend. De schrijvers van nu beleven er net zoveel plezier aan als de generaties voor hen. De omstandigheden veranderen, maar de behoefte om te maken en je eigen stijl te ontwikkelen blijft bestaan. Zijn hoop is dan ook dat de volgende generatie nog een stap verder gaat. Dat makers wilder worden, meer experimenteren en vooral blijven werken vanuit een do-it-yourself-mentaliteit. Niet te veel nadenken over wat hoort, maar ontdekken wat er mogelijk is.

Wie door de tentoonstelling loopt, ziet dat graffiti daarvoor een stevige basis kan vormen. De techniek en de vrijheid om je eigen weg te zoeken, verdwijnen niet wanneer een maker de straat achter zich laat. Het krijgt alleen een andere vorm. Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap van Deep Rooted: graffiti is niet simpelweg een stijl die je op een muur of trein kunt herkennen. Het is een manier van kijken, werken en leven die zich steeds opnieuw kan uitvinden. En wie daar eenmaal door gegrepen is, laat die fascinatie niet zomaar los.
De tentoonstelling is t/m 7 februari 2027 te zien in Kunsthal Helmond en bevat werk van: Blade (USA); Vincent de Boer (NL); Joe Conzo (USA); Crash (USA); Brad Downey (USA); Epos 257 (CZ); Futura 2000 (USA); Sigma Megaforce (NL); Edward Nightingale (GER); NOC 167 (USA); Phase II (USA); Quik (USA); Rammellzee (USA); Ralph Roelse (NL); Seen (USA); Thomas Trum (NL); Utah (USA); Caroline Vercruysse (BE); Dondi White (USA); Zephyr (USA).
Alle info over Deep Rooted is te lezen op de website van Museum Helmond.